Grafreitur franskra sjómanna í Hólavallagarði [fr]

JPEG
Þegar gengið er um kirkjugarðinn í Ploubanzlanec hjá Paimpol, þar sem háir veggirnir eru þaktir minningartöflum um Íslandssjómennina, - „disparu dans la mer d’Islande“, tug eftir tug skipshafna, frá sjötugum mönnum í tólf ára drengi, hvolfist yfir lesanda þessara nafna hvílíkan ægitoll Íslandshaf heimti af þessari fátæku bretónsku byggð.

Í þeim kirkjugarði eru nöfnin, en engar grafir; hér heima eru grafirnar en engin nöfn. Flestir eru þó þeir sem engum rekum var á kastað.

O 106

Lengi framan af var hér í Reykjavík enginn franskur kirkjugarður, svo sem var á Fáskrúðsfirði, heldur voru lík franskra sjómanna jörðuð hér og þar um garðinn eftir því sem til bar. En eftir að franska skútuöldin hófst að ráði, upp úr miðri síðustu öld, og um fimm þúsund franskir sjómenn börðust við vetrarveðrin uppi undir Íslandsströndum ár hvert, fór þeim að sama skapi fjölgandi sem ekki áttu afturkvæmt. Skip hurfu í sortann og sáust aldrei framar, önnur braut á ströndum og lík eða dauðvona menn dregnir undan sjó; aðrir voru fluttir í land veikir eða stórslasaðir, og íslensk mold bjó þeim náttstað sem ekki hjörðu. Flestir eru þeir legstaðir á Austfjörðum, Fáskrúðsfirði og Norðfirði, og um Vestfirði, en í Reykjavík var einnig reistur franskur spítali og Hólavallagarður tók við þeim sem ekki stigu á skipsfjöl framar. Því varð það nú úr, að frönskum sjómönnum var helgaður sérstakur reitur í garðinum, spölkorn suðvestur af Líkhúsinu, sem nú er merktur O 106. Reitur þessi var fast uppi við vesturgirðingu garðsins þegar hann var tekinn í notkun, og þar var grafið eins þétt og framast mátti. Gamlir menn muna til þess, að þar var þúst við þúst; á sumum var samanrekinn kross úr spýtum, en flestir þó fallnir og lágu sem brak milli leiðanna. Sjaldnast voru á þeim nöfn eða ártöl. Væri nokkuð á þá letrað, stóð á þeim „Marin français“, „Frakkneskur sjómaður“, og hefur Guðmundur skólaskáld þá áletrun að kvæðisheiti:

Vestur í Víkurgarði
vegleg er gröfin mörg:
gnæfa yfir grónum leiðum
gullrúnum letruð björg.

Vestast í Víkurgarði
viðkunnanlegast mér finnst.
Þar eru lægstu leiðin,
leiðin, sem á ber minnst.

Ótal þar er að líta
einfalda krossa úr tré
Letrað er á þá alla
aðeins „Marin français“.

Þar er svo hljótt og heilagt,
að helgispjöll virðist mér
á skóm þar að ganga um garðinn,
sem gestunum vígður er.

- Erlendum einstæðingum
átthögum sínum fjær.
Vögguljóð söng þeim síðast
svalkaldur norðanblær.

Aldrei þar alein á kvöldin
angurvær reikar drós,
þar hefur engin lagt eina
einustu kveðjurós.

Þó finnst mér ilmský þar anga
er inn í reitinn ég kem.
Aftanblær örveikt syngur
yfir þeim requiem.

Ofan tek ég í auðmýkt,
ósjálfrátt beygi kné.
Angelus álengdar hljómar.
Adieu, Marin Français.

(Guðmundur Guðmundsson: Ljóðasafn II, Rvík 1954, 43-44.)

Minnisvarði yfir Frakkneska sjómenn

JPEG

Ekki er vitað af hverju sú hugljómun kviknaði með ríkisstjórn Íslands árið 1953 að reisa minnisvarða í franska reitnum í Hólavallagarði. Þetta snögga menningarbragð var meira að segja svo hreinlátt, að félög voru ekki látin sníkja af almenningi til framkvæmdanna. Og ekki var hitt undrið síðra, að nú var leitað til bestu manna um minnisvarða þennan, steinsmiðju Magnúsar Geirs Guðnasonar og sona hans.
Ársæll Magnússon hafði numið steinsmíði af föður sínum, lauk sveinsprófi árið 1932, en stundaði síðan framhaldsnám í steinsmíði í Þýskalandi, þar sem hann kynntist ýmissi nýrri verktækni sem hann flutti með sér heim, steinasög og vél til að gljáfægja steina. En vafalaust hefur Ársæll einnig kynnst þar nútímalegum minnisvörðum, þar sem efni, form og stærð koma í stað eldri og táknrænni viðhorfa. Og það var einmitt að þeim leiðum sem hann og Knútur R. Magnússon bróðir hans tóku nú að vinna að varðanum um frönsku sjómennina. Steininn sjálfan, mikinn drang, tóku þeir í námu fyrir ofan Suðurlandsbraut, en „afsettu“ hann, þ.e. hjuggu hliðar hans til, án þess að raska meginforminu. Nokkru áður hafði Ársæll komið sér upp tækjum til sandblásturs, og var nú horfið að þeirri aðferð um leturfletina, sem eru alldjúpir, með upphleyptum stöfum. Sjálf áletrunin lá að sjálfsögðu fyrir, en stafagerðin var teiknuð á þeirra vegum og má hiklaust kalla að hún svari heildarverkinu sérstaklega vel. Þótt leturgerðin sé ein og söm, einskonar þykk steinskrift, er hún óstöðluð og frjálsleg, og svo sem í fornum áletrunum, eru krossar notaðir til línufyllingar. Á aðra leturlausu hliðina var síðan höggvið stórt krossmark.

Talsvert erfiði var að koma þessum stóra drangi inn í þröngan garðinn, reisa hann og fá honum trygga jarðfestu, en að því verki loknu var lögð umhverfis hann stétt úr stórum og óreglulegum grágrýtishellum. Á þjóðhátíðardegi Frakka, þann 14. júlí 1954, tilkynnir forsætisráðuneytið stjórn kirkjugarðsins að varðinn hafi verið reistur og stéttin lögð. Hafði þá allur reiturinn verið sléttaður, svo hvergi sá lengur til einstakra leiða

(Skjalasafn Kirkjugarða Reykjavíkur)

Minnisvarðinn í Frakkareit Hólavallagarðs er eitt af fáum minningarmörkum á Íslandi sem samsvarar sér í öllum greinum, formi, stærð, efni, áferð, og þá ekki síst þeirri væmnislausu áletrun sem í hann er greypt. Hún er tekin úr lokakafla sögu Pierres Lotis, Pecheur d´Islande, Á Íslandsmiðum, annarsvegar á frummálinu, en hinsvegar í íslenskri þýðingu Páls Sveinssonar. Í neðri reitnum segir síðan, einnig á frönsku og íslensku, að „STEIN ÞENNA REISTU ÍSLENDINGAR FRAKKNESKUM SJÓMÖNNUM Í VINÁTTU- OG VIRÐINGARSKYNI VIÐ HINA FRÖNSKU ÞJÓГ.
Þeir sem nú ganga um Frakkareit, sjá aðeins stein þennan, en engin leiði. Undir hvíla þeir þó sem hver átti sína sögu, sína móður, eiginkonu eða systur, sem staðið hafa við Ekkjukrossinn í Paimpol og horft til hafs langa vordagana. Ekkert er þolinmóðara en Vonin.

Á velktum pappír eru til nokkur nöfn (og hér rituð eins og þar):

  • Couerh, Jean Emile - 1907
  • Piesnis, Certhur - 1875
  • Bodo, Joseph - 1888
  • Guellan, Auguste - 1899
  • Burk, Jean - 1885
  • Le Froquer, François - 1895
  • Kernaonec, François - 1864
  • Chasboeu, Jean - 1883
  • Cousin, Jules - 1873
  • Helary, Jean - 1876
  • Hyacinthe, Noslier de L’Elisabeth Marie Rip 1876-1919
  • Garnier, Emile - 1894
  • S....., Benoit - 1900
  • Cloarec, François - 1899
  • Rottier, François -1896
  • Peujardin, Jaques -1894
  • Filly, Yves - 1874
  • Hefflingerta, Baptiste - 1872
  • Duchemin, Louis - 1871
  • Melfoy, Leon - 1908
  • Michel, Yves - 1885
  • Neupson, Pierre - 1885
  • Paems, Ange - 1901
  • Barbu, François - 1901
  • Vanbille, C. Barles - 1902
  • Zunquin, ? - 1904
  • Le Parce, Armand - 1905
  • Taulin, Pierre Auguste - 1913
  • Coaziou, Alexandre Elisabeth Maria - 1921
  • Pubois, Jules - 1908
  • Robin, Pierre - 1890
  • le Gondiec, François - 1888
  • Biarre, Ambroise - 1899
  • Purand, Eugéne - 1854
  • Samzoin, Alexis - 1884
  • Stevan,? - 1883
  • Robert, Charles - 1882
  • Vanhille, Leslire - 18877
  • Menier,? - 1875
  • Jacob, Yves - 1894
  • Manier, Pierre - 1900
  • Corre, Baptiste - 1900
  • Pietric, Felix - 1899
  • Le Roy, Yves - 1897
  • Mydes, Yves - 1896
  • Creach, Ollvier - 1891
  • Harmon, Jean - 1873
  • Menguy, Jean - 1871
  • Condech,? - 1864
  • Zoonkin, Alfred - ?
  • Guefuen, Jean - 1885
  • Blanchard, Auguste - 1884
  • Billant, François - 1901
  • Bernard, Jean 1904
  • Le Goll, Jean - 1905
  • Vidament, François Marie - 1913
  • Gelle,? - 1874-1922
  • Le Malcat, Vincent, Capitaline de la "Julia" - 1912

Orðin sem yfir þá standa, úr hinni frægu sögu Pierres Lotis, eru svo látandi:

„IL NE REVINT JAMAIS ... UNE NUIT D´AOÛT LÀ-BAS, AU LARGE DE LA SOMBRE ISLANDE, AU MILIEU D´UN GRAND BRUIT DE FUREUR, AVAIENT ÉTÉ CÉLÉBRÉES SES NOCES AVEC LA MER.“

(PIERRE LOTI. PECHEUR D´ISLANDE)

„HANN KOM ALDREI AFTUR... ÞAÐ VAR EINA NÓTT Í ÁGÚSTMÁNUÐI, AÐ BRÚÐKAUP ÞEIRRA
RÁNAR OG HANS FÓR FRAM LANGT NORÐUR Í HÖFUM ÚTI VIÐ ÍSLAND; VAR ÞAR SKUGGALEGT UMHORFS OG HAMFARIR Á ALLA VEGU.“

Síðasta uppfærsla þann 11/11/2019

Efst á síðu